Oto poglądowa tabela, którą stworzyłem dla Was żebyście mogli w sposób czytelny zobaczyć podstawowy podział surowców zielarskich, przykłady roślin należących do tych surowców oraz orientacyjny czas zbioru.
Zbieranie ziół to nie tylko kwestia kalendarza i pogody – to sztuka uważności i dobrego wyczucia rośliny. Dla mnie najważniejsze jest, by iść w teren z szacunkiem i wiedzą, że to, co zbieram, ma służyć zdrowiu – więc nie może być zebrane byle jak, byle kiedy i byle skąd.
Pora dnia ma znaczenie – i to ogromne. Kwiaty i liście najlepiej zbierać rano, ale nie zaraz po rosie – poczekaj, aż słońce lekko je osuszy, wtedy są najbardziej aromatyczne i pełne składników czynnych. Zbieranie w pełnym słońcu może powodować ulotnienie olejków eterycznych, zwłaszcza u roślin takich jak mięta, dziurawiec czy lawenda – w ich przypadku warto wychwycić moment między końcem rosy a przedpołudniowym ciepłem.
Korzenie i kłącza zbiera się z kolei albo wczesną wiosną (gdy roślina jeszcze „śpi”), albo późną jesienią, po przekwitnięciu i zrzuceniu części nadziemnej. Wtedy cała siła rośliny skupiona jest właśnie tam – pod ziemią. Trzeba je wykopywać ostrożnie, by nie pokruszyć cennych fragmentów. Od razu po wykopaniu najlepiej delikatnie oczyścić z ziemi, odciąć drobne korzonki i nie moczyć zbyt długo.
Kora – jeśli zbierana, to tylko z młodych pędów i wyłącznie wczesną wiosną, gdy ruszają soki. Wtedy łatwo odchodzi i jest pełna wartości. Nigdy nie zdzieraj kory z całego obwodu pnia – to równoznaczne z uśmierceniem drzewa. Wybieraj boczne gałęzie, najlepiej te, które i tak będą usunięte lub złamane.
Ziele, czyli części nadziemne roślin, zbiera się zwykle w czasie kwitnienia – to wtedy ich moc jest największa. Warto ciąć sekatorem lub nożem, a nie wyrywać – roślina szybciej się zregeneruje, a Ty masz czystszy surowiec. Zbierając np. ziele krwawnika czy rumianku, zwracam uwagę, żeby nie zbierać zbyt nisko – unikam ziemi, piachu, owadów i zanieczyszczeń.
Kwiaty to materiał bardzo delikatny – zbieraj je suchą dłonią, do przewiewnych pojemników, najlepiej wczesnym rankiem. Ich wartość szybko spada, jeśli zostaną zgniecione lub podduszone w foliowej torbie. Zwłaszcza przy kwiatach lipy, bzu czarnego czy nagietka – delikatność to klucz.
Owoców nie zbiera się po deszczu ani w największym upale – najlepiej w suchy, słoneczny dzień, gdy są już dojrzałe, ale nie przejrzałe. Dziką różę lub głóg zbieram wtedy, gdy skórka staje się miękka, ale nie fermentująca. Owoce trzeba przebrać jeszcze w terenie – unikaj tych spleśniałych, nadgryzionych przez owady, zasuszonych.
I najważniejsze – zbieraj tylko to, co znasz na 100%. Rośliny bywają zdradliwe – nawet te „znajome” mogą mieć trujące sobowtóry. Nie spiesz się. Zbieraj z umiarem, zostaw część dla owadów, zwierząt i dla samej rośliny – żeby mogła wrócić za rok.
Należy także przestrzegać pewnych zasad etycznych podczas zbioru roślin. Oto kilka z nich:
- Poznawaj rośliny z pewnością – zbieraj tylko te, które znasz na 100% i potrafisz bezbłędnie zidentyfikować. Unikniesz pomyłek i niechcącego zniszczenia cennych (lub chronionych) gatunków.
- Szanuj roślinę i jej środowisko – zbieraj tak, by nie zniszczyć całej populacji. Nigdy nie ogołacaj miejsca z wszystkich okazów. Pozostaw część rośliny, by mogła się rozmnażać i przetrwać.
- Zbieraj tylko tyle, ile potrzebujesz – nie magazynuj „na zapas”. Surowiec traci wartość z czasem, a nadmiarowy zbiór to strata i brak szacunku dla rośliny.
- Nie zbieraj roślin chronionych – sprawdzaj aktualną listę gatunków objętych ochroną (w Polsce np. dziewięćsił bezłodygowy, widłaki, niektóre storczyki).
- Unikaj zanieczyszczonych miejsc – nie zbieraj przy drogach, torach kolejowych, polach opryskiwanych chemią, wysypiskach czy w pobliżu przemysłu. Roślina może wyglądać zdrowo, ale chłonie toksyny.
- Nie niszcz siedlisk – podczas zbioru nie rozkopuj gleby bez potrzeby, nie niszcz ściółki i nie depcz młodych roślin. Wędruj uważnie.
- Używaj odpowiednich narzędzi – sekator, nożyk lub nożyczki pozwolą na precyzyjne cięcie i zmniejszają uszkodzenia rośliny. Nie wyrywaj surowca gołymi rękami.
- Zbieraj w odpowiednim czasie – kieruj się kalendarzem zbioru i porą dnia, kiedy zawartość substancji czynnych jest najwyższa. Nie zrywaj niedojrzałych lub przekwitłych części.
- Szanuj obecność zwierząt i owadów – zostaw kwiaty dla zapylaczy, nie zbieraj wszystkich owoców z jednego krzewu – inne stworzenia też z nich korzystają.
- Dziękuj i zachowuj uważność – praktyka wdzięczności i świadomego kontaktu z naturą to nie tylko etyka, ale i głęboka wartość duchowa zielarstwa.
