Czym są zioła?
W Farmakopei pojęcie „zioło/zioła” jako takie nie występuje wprost jako termin techniczny – Farmakopea posługuje się bardziej precyzyjnymi określeniami, takimi jak „lek roślinny” lub „surowiec roślinny”.
Czym są leki roślinne?
Leki roślinne – są to głównie całe, rozdrobnione lub pokruszone rośliny, części roślin lub produkty roślinne (takie jak żywice), zwykle w stanie wysuszonym, czasem świeżym. Leki roślinne są zasadniczo nieprzetworzone, ale przeznaczone do dalszego przetwarzania lub stosowania jako składniki leków roślinnych.
(Farmakopea Polska XI, tom I, monografia ogólna 1433: „Leki roślinne”)
Spotkałem się kiedyś z definicją, że ziołami nazywamy rośliny – zarówno te uprawiane, jak i dziko rosnące – które dzięki obecności naturalnych substancji czynnych oddziałują na organizm człowieka, wspierając jego zdrowie i pomagając w profilaktyce oraz leczeniu różnych dolegliwości.
Czy zatem jabłko możemy nazwać ziołem?
Tak – w ujęciu tradycyjnym, zielarskim lub etnobotanicznym, jabłko może być uznane za roślinę zielarską, bo:
- zawiera substancje czynne (pektyny, polifenole, kwasy organiczne, witaminy, flawonoidy)
- wpływa korzystnie na zdrowie (działanie prebiotyczne, przeciwutleniające, regulujące trawienie)
- bywa wykorzystywane w lecznictwie naturalnym i tradycyjnej medycynie ludowej
Z tego punktu widzenia każda roślina – uprawiana czy dzika – która ma działanie prozdrowotne lub lecznicze, może być uznana za zioło. To właśnie taka szeroka, praktyczna definicja funkcjonuje w zielarstwie ludowym, w medycynie klasztornej, a nawet w niektórych publikacjach etnofarmakologicznych.
Czym jest surowiec roślinny?
Surowiec roślinny to określona część rośliny wykorzystywana w zielarstwie — może to być organ rośliny, tkanka albo wydzielina, w której znajduje się najwyższe stężenie substancji aktywnych, na przykład olejków eterycznych. Zazwyczaj z jednej rośliny zbiera się jeden rodzaj surowca, na przykład w przypadku rumianku są to kwiaty, jednak niektóre rośliny dostarczają więcej niż jeden typ surowca, jak na przykład mniszek lekarski, z którego wykorzystuje się liście i korzeń. Surowce roślinne, które mają potwierdzone właściwości lecznicze, są opisane w monografiach farmakopealnych.
Farmakopea Polska XI określa surowiec roślinny jako „całe rośliny, ich części lub produkty roślinne (np. żywice), najczęściej w stanie wysuszonym, czasem świeżym. Surowce te są zwykle całe, rozdrobnione lub pokruszone i nieprzetworzone. Surowce roślinne są określane według używanej części rośliny i nazwy botanicznej rośliny (rodzaj, gatunek, odmiana i autor).”
(Farmakopea Polska XI, 2017, monografia ogólna 1433: „Leki roślinne”)
Na koniec artykułu chciałbym rzec kilka słów…
Farmakognozja klasyfikuje, mierzy, standaryzuje. Tradycja obserwuje, zapamiętuje, przekazuje. Obie ścieżki są mi bliskie – bo z jednej strony potrzebuję potwierdzenia, że np. Herba Hyperici działa przeciwdepresyjnie, a z drugiej strony wiem, że dziurawiec najlepiej zbierać w okolicach św. Jana, o poranku, gdy pachnie jak letnie łąki.
1. Farmakopea Polska XI, tom I, Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Warszawa 2017, s. 10–13, monografia ogólna nr 1433: Herbal drugs / Leki roślinne.
2. Ożarowski, A. (red.) (1982). Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
